Küçükuğurlu'dan Belediye'ye Tarihi Çağrı

Murat Küçükuğurlu İle Menderes Söyleşisi ve Erzurum Büyükşehir Belediyesine Tarihi Çağrı

Bu hafta Erzurum Teknik Üniversitesi Tarih Bölümü Başkanı Doç. Dr. Murat Küçükuğurlu’nun konuğu olduk ve Adnan Menderes hakkında söyleşide bulunduk.

Küçükuğurlu’nun odasına girdiğimiz anda aldığımız kitap kokusu ile bir anda kendimizi büyük bir kütüphaneye girmiş gibi hissettik. Tarih kitapları ile dolu rafları gözden geçirir iken, bu emeğinin karşılığında almış olduğu haklı başarı plaketlerini de gördük.

Ardından hemen söyleşiye başladık ve söyleşi içerisinde çok çarpıcı bilgilere ulaştık.

1957 yılında dönemin Başbakanı Adnan Menderes’in Erzurum’a duyduğu muhabbet ve göstermiş olduğu teveccühten kaynaklanan hizmet ağırlıklı politikalarına karşılık, Erzurum halkı ve dönemin belediye meclisi tarafından verilen “Erzurum Fahri Hemşehriliği” ve “Erzurum Fahri Belediye Reisliği”  unvan ve beratları verilmiş.

Menderes o dönemde seçim kampanyalarını Erzurum’dan başlatmış, aldığı büyük seçim galibiyetlerini buna mal etmiş ve bu durum Erzurum ve Erzurumluya olan muhabbetini artırmış.

O dönem Menderes, günümüzde bile Erzurum’un en büyük yatırımları arasında yer alan Şeker Fabrikası, Tortum Elektrik Santrali ve Atatürk Üniversitesi gibi yatırımlara imza atmış.

Maalesef, 1960 Darbe sonrası belediye yönetimine getirilen darbe zihniyetli fikirler tarafından ağır itham ve hakaretlerle 1960 yılında bu unvanlar, halkın karşı çıkmasına rağmen, geri alınmış.

Menderes ile alakalı Erzurum Teknik Üniversitesi Tarih Bölümü Başkanı Doç. Dr. Murat Küçükuğurlu ile gerçekleştirdiğimiz röportajı sunuyoruz:

Efendi Sarı: Sayın Hocam, Adnan Menderes’in Erzurum sevdası hakkında bilgi verebilir misiniz?

Murat Küçükuğurlu:

1950-60 yılları arasında iktidar olan Demokrat Parti Genel Başkanı ve Türkiye’nin unutulmaz Başbakanlarından biri olan Demokrasi Şehidi Adnan Menderes, bu yıllar arasında Erzurum’a özel bir önem vermiştir. Araştırmalarımız neticesinde tespit ettiğimiz kadarıyla Menderes’in Erzurum’a ilk gelişi 2 Ekim 1950 tarihlidir. Bu seyahati sırasında verdiği nutuk, iktidara geldikten sonraki ilk nutuk olma özelliğini de taşımaktadır. Menderes bu seyahatine, 1950 seçimlerinde Erzurum’dan almış olduğu yüksek oy oranına bir nevi teşekkür ziyareti olarak bakmak mümkündür. Zira bu seçimlerde Türkiye genelinde %54’e yakın oy alan DP, Erzurum’daki oyların %64’ünü elde etmişti. Menderes, bundan sonraki 1954 ve 57 seçimlerinde, seçim kampanyalarını Erzurum’dan başlatmıştı. Öyle ki bu uygulama daha sonraki sağ partilere örnek teşkil etti ve adeta geleneksel hale geldi.

Menderes, iktidarı döneminde Erzurum’ büyük yatırımlar yaptı. Atatürk Üniversitesi, Tortum Elektrik Santrali ve Şeker Fabrikası bunlardan en önemlileridir.

Efendi Sarı: Rahmetli Menderes’in Erzurum’la ilgili olarak kendi ağzından çıkan ifadelere ulaşabildiniz mi?

Murat Küçükuğurlu:

Bu konuda çeşitli kaynaklarımız mevcuttur. Bunlardan biri şudur ki;

Menderes’in Erzurum’a ne kadar önem atfettiğini, 1955 yılında dönemin Erzurum milletvekillerinden Rahmetli Rıfkı Salim Burçak’la, Atatürk Üniversitesi’nin Erzurum’da kurulmasıyla ilgili yaptığı bir görüşmeden anlamak mümkündür. Burçak, anılarında bu görüşmeyi şöyle aktarmaktadır:

“Ben, üniversitenin Erzurum’da kurulacağı yolundaki müjdeyi, bizzat Başbakan’ın ağzından işittiğim zaman, ömrümün en mutlu günlerinden birini yaşamıştım. Başbakan Menderes, 1955 yılı Şubatının başlarında İstanbul’da idi. Kendisiyle bir mesele hakkında görüşmek için randevu aldık. Milletvekili arkadaşlarımdan Rıza Topçuoğlu ve Sabri Erduman da bana katıldılar…

Başbakan’ı 7 Şubat 1955 Pazartesi günü 18.30’da Park Oteli’ndeki odasında ziyaret ettim. Yalnızdı. Beni her zamanki nezaketi ve samimiyeti ile karşıladı…

Kendisini sevgi ve saygı dolu duygular içerisinde bir süre zevkle dinledikten sonra, sözü Büyük ve kuvvetli Türkiye’yi hazırlayacak meselelerden biri olan Atatürk Üniversitesi’ne getirdim. Sohbetimiz bir süre bu konu üzerinde devam etti.

Başbakan Atatürk Üniversitesi ile ilgili olarak bana şunları söyledi:

“Rıfkı Bey, ben Erzurum’u çok severim. İktidarda ilk defa nutkumu orada verdim. 2 Mayıs’tan önce seçim kampanyasını yine orada açtım; bana uğur getirdi. Erzurum’u öylesine severim ki, bağrıma basıp öpesim gelir. Oraya her şeyi yapacağız. Üniversiteyi de Erzurum’da kuracağız. Benim kararım budur: şimdi birer birer Bakanların muvafakatini alıyorum; Cumhurbaşkanını da ikna ederiz.”

Başbakan bu sözlerin, kararın ilan gününe kadar gizli tutulması lüzumuna işaret edince, kararın ne zaman açıklanabileceğini sordum; bütçe müzakerelerinden sonraya kalacağını söyledi. Kendisine hararetle teşekkür ederek, mutluluk duyguları içerisinde yayından ayrıldım.

Gerçekten Üçüncü Menderes Hükümeti, Üniversitenin kurulacağı yer hakkında kararını, Erzurum’un Rus işgalinden kurtuluşunun 37. Yıldönümüne rastlayan 12 Mart 1955 Cumartesi günü ilan etti; Erzurum da iki bayramı bir arada yaptı.” (Rıfkı Salim Burçak, On Yılın Anıları)

Efendi Sarı: Menderes’e verilen Erzurum fahri hemşehriliği ve fahri belediye başkanlığı beratı ile ilgili olarak neler söyleyebilirsiniz?

Murat Küçükuğurlu:

Menderes’in özellikle Atatürk Üniversitesi’nin Erzurum’da kurulması yolundaki desteği ve yıllardan beri düşünülen fakat bir türlü gerçekleştirilemeyen Tortum Elektrik Santrali konusundaki çabaları, Erzurum Belediyesi’ni harekete geçirmiş ve Dr. Edip Somunoğlu’nun belediye başkanlığı döneminde, kendisine fahri Erzurum hemşeriliği ve belediye reisliği unvanı verilmesi kararlaştırılmıştır.

12 Ekim 1957 tarihli hemşehrilik beratı şu ifadeleri taşımaktadır;

Türkiye’nin Kudretli Başvekili Muhterem Adnan Menderes’e

Erzurum Belediye Meclisinin Fahri Hemşehrilik Beratıdır

Asırlarca mübarek Türk yurdunun hudut muhafızlığı vazifesini bütün mevcudiyeti ile ifa eden ve bu uğurda hudut boylarını ecdad kanıyla sulayan vefakar Erzurum’a karşı iktidarımızın ibraz buyurduğu kadirşinaslık Erzurumluların kalbinde mutena bir mevki ibraz etmiştir.

Erzurum’un tealisi yolunda hiçbir fedakarlıktan kaçınmayan hükümet Reisi Muhteremi Adnan Menderes’e hemşehrilerimizin bu hissiyatını iblağ maksadıyla belediye meclisi 11.6.1957 günkü oturumunda fahri belediye reisliği ve fahri hemşehrilik payesinin tevcihini ittifakı ara ile ve alkışlarla kabul etmiştir.

Bu tarihi kararı imza ve hükümetimize takdim eyleriz. 12.10.1957”

(Demokrat Erzurum Gazetesi, 14 Ekim 1957)

Önceki seçimde olduğu gibi 1957 seçimlerinde de kampanyasını Erzurum’dan başlatan ve bu münasebetle ilk mitingini 13 Ekim 1957’de Erzurum’da yapan ve belediye binasının balkonundan halka hitap eden Menderes, kendisi için hazırlanan fahri hemşehrilik beratını bu vesileyle Erzurum’da almış oldu.

Bu tarihi vesikalar, arşiv çalışmalarımız sırasında elimize geçti.

Efendi Sarı :Berat niçin ve hangi tarihte geri alınmıştır:

Murat Küçükuğurlu:

Yine arşiv belgelerine göre, Menderes’e verilen bu beratlar, 1960 Darbesi’nden sonra atamayla işbaşına getirilen Erzurum Belediyesi’nin yeni başkanı ve atanmış şube müdürlerinden oluşan meclisi tarafından geri alınmıştır. Bununla ilgili 15 Temmuz 1960 tarihli ve 307 sayılı karar metni elimizdedir.

Efendi Sarı: Bu konuyla ilgili olarak şimdiki belediye başkanı ve meclisine çağrınız nedir?

Murat Küçükuğurlu:

Bir Erzurum tarihçisi olarak, çok köklü ve renkli bir geçmişe sahip olan memleketimizi gereği kadar tanımadığımız ve tanıtamadığımızı düşüyorum. Bu tanıtım konularıyla alakalı olarak, uzak tarihe gitmeden, yakın tarihimizde bile çok sayıda değere sahip olduğumuzu bilmeliyiz.

Menderes’in fahri hemşehrimiz olması, Necip Fazıl’ın hayatında Erzurum’un önemli bir rol oynamış olması ve hatta 1959 yılında dönemin ABD Başkanı Dwight E. Eisenhower’e fahri Erzurum hemşehriliği verilmiş olması yakın tarihimizdeki özel olaylardan sadece birkaçıdır.

Bu tarz bilgi ve belgeleri, Erzurum’un tanıtımında kullanmak pekâlâ mümkündür.

Burada bizim Erzurum Büyükşehir Belediyesi Başkanı Sayın Mehmet Sekmen ve belediye meclisine çağrımız, Rahmetli Menderes’e 1957 yılında verilen, 1960’ta geri alınan fahri hemşehrilik ve fahri belediye başkanlık beratlarının yeniden verilmesi ve böylece bir nevi iade-i itibar yapılması yönünde olacaktır.

Darbenin yıl dönümü olan 27 Mayıs tarihinin esas alınarak bu belgelerin sunumu daha da bir anlamlı olacaktır.

Söyleşimizin ardından bizlere göstermiş olduğu güler yüz ve hoş sohbetinden ötürü teşekkür ederek ayrıldık.

Araştırmaları neticesinde bizlere bu kıymetli bilgileri sunan Doç.Dr. Murat Küçükuğurlu’ya teşekkür ediyor ve birkaç gün sonra alacağı Profesör unvanı için de şimdiden tebrik ederek başarılarının devamını diliyoruz.    

Şimdi sıra bu fırsat niteliğindeki çağrıyı alan yetkili isimlerde.

Röportaj : Ar.Gazeteci Efendi SARI